De Acta Sanctorum en hun archieven ingeschreven bij UNESCO
Erkenning van een historisch werk en een baanbrekende methode
De Sociëteit van de Bollandisten, opgericht door Jean Bolland in Antwerpen in de eerste helft van de 17de eeuw binnen de Sociëteit van Jezus (jezuïeten) en vandaag nog steeds actief in Brussel, ligt aan de basis van de publicatie van de Acta Sanctorum. Dit monumentale werk geldt als een van de grootste wetenschappelijke en editoriale projecten in Europa die vóór de Franse Revolutie tot stand kwamen (67 in-foliodelen gepubliceerd tussen 1643 en 1794, en vervolgens tussen 1845 en 1940). Deze encyclopedie over heiligen wereldwijd is uitermate methodisch opgebouwd en omvat zowel een nauwgezette historische studie van het leven en de cultus van elke heilige als een kritische uitgave – in de oorspronkelijke taal – van de betrokken bronnen. Het gaat om duizenden hagiografische teksten, geschreven tussen de 2de en de 17de eeuw.
Voor de realisatie van dit project verzamelden de Bollandisten een aanzienlijke hoeveelheid documentatie, dankzij de samenwerking met een uitgebreid netwerk van geleerden uit verschillende Europese landen. Het gaat om circa 300 archiefbundels en oude handschriften, maar ook om tekeningen en plannen van monumenten en voorwerpen waarvan vele intussen verdwenen zijn, evenals honderden koperplaten die voor de druk werden gebruikt.
Op 17 april 2025 nam de UNESCO de Acta Sanctorum (60.490 genummerde pagina’s, verdeeld over 67 delen) en hun archieven op in het internationale register “Memory of the World”. Deze “archieven, gravures en handschriften gebruikt door de Bollandisten (17de–18de eeuw)” omvatten 294 volumes van de Collectanea Bollandiana, bewaard in de bibliotheek van de Bollandisten (160) en in de Koninklijke Bibliotheek van België (KBR) (134). Het gaat om verzamelingen die hoofdzakelijk bestaan uit brieven die tal van Europese geleerden schreven aan de Bollandisten en uit afschriften van hagiografische teksten uit middeleeuwse handschriften, waarvan een aantal inmiddels verdwenen is. Daarnaast omvat de inschrijving meer dan 700 koperplaten die werden gebruikt om de gravures in de Acta Sanctorum te drukken, evenals diverse handschriften en drukken die rechtstreeks met de collectie verband houden (zoals het geschrift Fasti Sanctorum, gepubliceerd door Héribert Rosweyde in 1607, dat aan de basis ligt van het hele project, het dagboek van de wetenschappelijke expeditie door Europa naar Rome van 1660–1662 of het veroordelend edict dat in 1695 door de Inquisitie werd uitgevaardigd …).
Naast de overvloed aan informatie die de Acta Sanctorum bevat over heiligenlevens van de 2de tot de 17de eeuw en de uitzonderlijk waardevolle literaire en culturele erfgoedwaarde ervan, wilde de UNESCO ook de onvermoeibare en systematische inspanningen erkennen waarmee generaties Bollandisten documenten hebben verzameld, waarvoor een Europees netwerk van correspondenten en verschillende wetenschappelijke expedities noodzakelijk waren. Ook de ontwikkeling van vernieuwende historische kritiek, voor het eerst toegepast op een religieus thema, wilde UNESCO hiermee bekronen. De Bollandisten legden daarmee de basis van een volwaardige nieuwe discipline binnen de historische en filologische wetenschappen: de kritische hagiografie.
De inschrijving, ondersteund door het Belgische Franstalig en Duitstalig comité van het ‘Memory of the World’ programma van UNESCO, onderstreept –mocht dat nog nodig zijn – het uitzonderlijke belang van onze collecties. Het is immers pas het vijfde fonds dat uitsluitend in België wordt bewaard en dat deze erkenning ontvangt. Trots op deze eer verbinden de Sociëteit van de Bollandisten en KBR zich ertoe hun inspanningen verder te zetten – met de meer dan ooit noodzakelijke steun van vrienden en weldoeners – om deze documentaire schatten verder te valoriseren.
De officiële overhandiging van het UNESCO-certificaat door de bevoegde autoriteiten zal plaatsvinden tijdens een academische zitting in de Koninklijke Bibliotheek van België (KBR) op donderdag 29 januari om 17.30 uur.